Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İnkılap Tarihi Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr Asaf Özkan ve Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Serkan Erdal, İttihat ve Terakki’nin önemli isimlerinden Polis Müdürü Azmi Bey’in 13 defterden oluşan günlüklerini yüz yıl sonra gün yüzüne çıkardı.
Yapı Kredi Yayınlarından yayınlanan kitapta Mondros Mütarekesi sonrasında yurt dışına çıkan İttihatçıların bilinmeyen dünyası aydınlatılıyor. Eser, yakın dönem Osmanlı siyasi tarihine birinci elden tanıklık sunuyor.
Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasının ardından 1-2 Kasım 1918 gecesi Enver, Talat ve Cemal Paşalar başta olmak üzere çok sayıda İttihat ve Terakki mensubu yurt dışına çıkmıştı. Bu isimler arasında yer alan, İstanbul Polis Müdürlüğü ve Beyrut Valiliği gibi kritik görevlerde bulunmuş Azmi Bey’in, yurt dışına çıktığı geceden itibaren kaleme aldığı günlükler, okurla buluştu.
Prof.Dr. Özkan ve Doç.Dr. Erdal’ın kitapları ilgili değerlendirmeleri şöyle: “Günlükler, yurt dışına çıkan İttihatçılardan birinin yaşananları gün gün kayıt altına aldığı tek eser olma özelliğiyle dikkat çekiyor. Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’ndan yenik ayrılmasının ardından yaşanan siyasi kırılma, İttihatçı kadroların yurt dışındaki arayışları ve belirsizlikleri, Azmi Bey’in satırlarında birebir tanıklıkla aktarılıyor.
Azmi Bey, günlüklerinde yalnızca kendi hayatına değil; İttihat ve Terakki’nin önde gelen isimlerinin ruh hâllerine, cemiyet içindeki tartışmalara ve geleceğe dair beklentilerine de yer veriyor. Mondros sonrası yaşanan şaşkınlık, hayal kırıklığı ve hesaplaşma duyguları çarpıcı ifadelerle aktarılırken, yenilginin sorumluluğuna dair değerlendirmeler ve Anadolu’da filizlenmeye başlayan Millî Mücadele’ye bakış da ayrıntılı biçimde ele alınıyor.
Yaşandığı anlarda kaleme alınmış olmasıyla geriye dönük anlatılardan ayrılan günlükler, samimi dili ve yüksek tarihsel değeriyle öne çıkıyor. Eser, bilinen tarihsel gerçekleri tamamlayıcı nitelikte önemli bir kaynak olarak değerlendiriliyor.
Yakın dönem Osmanlı ve erken Cumhuriyet tarihine ışık tutan günlüklerin yayımlanmasıyla birlikte, İttihatçıların yurt dışında geçirdikleri yıllara dair pek çok tartışmanın yeniden gündeme gelmesi bekleniyor. Azmi Bey’in kaleminden dökülen satırlar, yalnızca dönemin siyasi aktörlerini değil, imparatorluğun son yıllarındaki büyük kırılmayı anlamak isteyenler için de önemli bir kapı aralıyor.
Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlanan ve Türkiye tarihinin en tartışmalı dönemlerinden birine doğrudan bir bakış sunan bu eser, tarihçiler ve konuya ilgi duyan okurlar için benzersiz bir kaynak niteliğindedir”.
Esra Arpa
