Bu haftaki yazımızda Yoncalık mahallemizi irdelemeye çalışacağız. Bu gün mahallede 2000’li yılların başında gördüğümüz birçok tarihi eser mevcut değildir.
ÇETECİ ABDULLAH PAŞA ÇEŞMELERİ: Mahallede abı hayat suyu olarak Çeteci Abdullah Paşa’nın çeşmeleri de bulunmakta olup suları kesiktir. XVIII. yüzyılda Erzurum’da valilik yapan Çeteci Abdullah Paşa şehirde yedi adet çeşme yaptırmıştır. Paşa çeşmelerde yazılan kitabeleri ise bizzat kendisi yazmıştır. Çeşmelerin suyu Palandöken Dağlarından ve Ejder tepesinden gelir billür kaynaktan insanlar faydalanırdı. Yıllar sonra imar çalışmaları sırasında suyun yolu değişince çeşmeye başka kaynaklardan su bağlanmak zorunda kalınmıştır. Mahallede yer alan çeşmede mermer kitabenin üzerinde şunlar yazılıdır “ Bu suyu 1754 yılında Çeteci Abdullah Paşa diye meşhur olan Allah Teala her isteğini hayır ile kolaylaştırsın vezir akıttı. Bu yazıyı da kendi yazısıyla yazdı.” Çeşme üzerinde yer alan kitabenin altında ise bir bronz levha yer alır imiş ama bu levha kaybolmuştur. Çeşme tek lüleli olup tekne kısmı toprağa gömülü olarak yapılmıştır. Çeşme diğer emsalleri gibi kesme taştan yapılmış olup üç yandan saçak motifi ile sarılmıştır. Üstteki bordür düz alttaki ise yuvarlak olarak yapılmıştır. Sivri kemer kullanılmıştır. Kemer düzgün kesme taşların örülmesiyle oluşmuş en üst noktasına bir kilit taşı konulmuştur. Kemer çeşmeye gövdelik veren ayaklara oturmaktadır. (Konyalı, Abideleri ve Kitabeleri Erzurum Tarihi, s.157. 207)
MOLLA KAYA CAMİ: Yukarı Yoncalık ta yer olan cami ise Molla Kaya camisidir. Cami birçok defa tamirat görmüştür. Sade ve mimarı acıdan bir özelliği yoktur. Caminin bahçesi dar olup altında tuvaletleri mevcuttur.
İL HALK KÜTÜPHANESİ: Kütüphaneler her türlü yazılı ve basılı belge ve yayının korunup gerektiğinde yararlanılabilmesi için yapılmış yapılardır. Osmanlı Devleti döneminde Erzurum da ilk kurulan kütüphane 1737 yılında Şeyhler Mahallesinde ki Habip Efendi kütüphanesidir. İl Halk Kütüphanesi ise cumhuriyet döneminde kurulan Halk evi kütüphanesinin devamıdır. 1940 yılında kurulan Halk evi kütüphanesi 1952 yılında Umumi kütüphane olarak hizmette bulunmuş daha sonra ismi İl halk olarak değişmiştir. İl halk kütüphanesi 1979 yılında itibaren Yoncalık ta ki binasında faaliyetine devam etmektedir. Kütüphane de binlerce eser bulunmakta olup araştırmacıları beklemektedir. Bu gün artık bu kütüphanemiz yoktur. Kütüphane yıkılmıştır. Kütüphane yerine ne yapılacağı ise bu gün belli değildir.
YONCALIK ASKERİ HAMAM: XVIII. yüzyılın başlarında yapıldığı tahmin edilen ve Birinci Dünya Savaşı döneminde Yoncalık Mahallesi’ndeki askeri kışla içerisinde yer alan hamamdır. Askeri hamam bundan yaklaşık otuz yıl önce terk edildiğinde sapasağlam, içerisinde havuzu, kurnaları da olan bir yapı idi. Terk edildiğinde korunması için hiç bir önlem alınmayan askeri hamam, yılların tahribatına maruz kalmış, içerisinde ki bölümleri de tanınmaz hale geldikten sonra yetkililer devreye girmiştir. Hamam, bir dönem lokanta olarak kullanılmış ve daha sonra Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayınlar Genel Müdürlüğü’ne tahsis edilmiştir.
ÇETECİ ABDULLAH PAŞA ÇEŞMELERİ: Mahallede abı hayat suyu olarak Çeteci Abdullah Paşa’nın çeşmeleri de bulunmakta olup suları kesiktir. XVIII. yüzyılda Erzurum’da valilik yapan Çeteci Abdullah Paşa şehirde yedi adet çeşme yaptırmıştır. Paşa çeşmelerde yazılan kitabeleri ise bizzat kendisi yazmıştır. Çeşmelerin suyu Palandöken Dağlarından ve Ejder tepesinden gelir billür kaynaktan insanlar faydalanırdı. Yıllar sonra imar çalışmaları sırasında suyun yolu değişince çeşmeye başka kaynaklardan su bağlanmak zorunda kalınmıştır. Mahallede yer alan çeşmede mermer kitabenin üzerinde şunlar yazılıdır “ Bu suyu 1754 yılında Çeteci Abdullah Paşa diye meşhur olan Allah Teala her isteğini hayır ile kolaylaştırsın vezir akıttı. Bu yazıyı da kendi yazısıyla yazdı.” Çeşme üzerinde yer alan kitabenin altında ise bir bronz levha yer alır imiş ama bu levha kaybolmuştur. Çeşme tek lüleli olup tekne kısmı toprağa gömülü olarak yapılmıştır. Çeşme diğer emsalleri gibi kesme taştan yapılmış olup üç yandan saçak motifi ile sarılmıştır. Üstteki bordür düz alttaki ise yuvarlak olarak yapılmıştır. Sivri kemer kullanılmıştır. Kemer düzgün kesme taşların örülmesiyle oluşmuş en üst noktasına bir kilit taşı konulmuştur. Kemer çeşmeye gövdelik veren ayaklara oturmaktadır. (Konyalı, Abideleri ve Kitabeleri Erzurum Tarihi, s.157. 207)
MOLLA KAYA CAMİ: Yukarı Yoncalık ta yer olan cami ise Molla Kaya camisidir. Cami birçok defa tamirat görmüştür. Sade ve mimarı acıdan bir özelliği yoktur. Caminin bahçesi dar olup altında tuvaletleri mevcuttur.
İL HALK KÜTÜPHANESİ: Kütüphaneler her türlü yazılı ve basılı belge ve yayının korunup gerektiğinde yararlanılabilmesi için yapılmış yapılardır. Osmanlı Devleti döneminde Erzurum da ilk kurulan kütüphane 1737 yılında Şeyhler Mahallesinde ki Habip Efendi kütüphanesidir. İl Halk Kütüphanesi ise cumhuriyet döneminde kurulan Halk evi kütüphanesinin devamıdır. 1940 yılında kurulan Halk evi kütüphanesi 1952 yılında Umumi kütüphane olarak hizmette bulunmuş daha sonra ismi İl halk olarak değişmiştir. İl halk kütüphanesi 1979 yılında itibaren Yoncalık ta ki binasında faaliyetine devam etmektedir. Kütüphane de binlerce eser bulunmakta olup araştırmacıları beklemektedir. Bu gün artık bu kütüphanemiz yoktur. Kütüphane yıkılmıştır. Kütüphane yerine ne yapılacağı ise bu gün belli değildir.
YONCALIK ASKERİ HAMAM: XVIII. yüzyılın başlarında yapıldığı tahmin edilen ve Birinci Dünya Savaşı döneminde Yoncalık Mahallesi’ndeki askeri kışla içerisinde yer alan hamamdır. Askeri hamam bundan yaklaşık otuz yıl önce terk edildiğinde sapasağlam, içerisinde havuzu, kurnaları da olan bir yapı idi. Terk edildiğinde korunması için hiç bir önlem alınmayan askeri hamam, yılların tahribatına maruz kalmış, içerisinde ki bölümleri de tanınmaz hale geldikten sonra yetkililer devreye girmiştir. Hamam, bir dönem lokanta olarak kullanılmış ve daha sonra Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayınlar Genel Müdürlüğü’ne tahsis edilmiştir.
