Hizmetler sektörü, tarım, sanayi, madencilik dışındaki bankacılık, ulaştırma ve ticaret gibi sektörleri kapsamaktadır. Bu sektörlerin gelişmesi, pozitif dışsallık yaratmakta ve böylece diğer sektörleri desteklemektedir.
I. Dünya savaşının hemen öncesinde hizmetler sektörü GSMH’nın %33’ünü oluşturmaktaydı.
Ekonominin adeta açık pazar haline dönüşmesi ile bankacılık, demiryolu işletmeciliği, dış ve iç ticarette önceki dönemlerde görülmemiş bir gelişme kaydedilmiştir. Buna sebep olan tabii ki batının iktisadi çıkarlarıdır (Osmanlı Bankasının tamamen yabancı sermaye ile kurulması tesadüf olmasa gerek).
1914 yılına kadar Osmanlı devletine 74,3 milyon İngiliz Sterlini (81,7 milyon Lira) yabancı sermaye yatırımı yapılmıştır. Bu yatırımın 61,3 milyon sterlini demiryolu inşaatı, bankacılık ve ticaret faaliyetinde toplanmıştır. Demek ki çıkarları hizmet sektöründedir. Çünkü bu sektördeki gelişmeler, yabancıların faaliyetlerini de kolaylaştırmaktadır.
1914 yılına kadar Osmanlı toprakları üzerinde 6107 km demiryolu inşa edilmişti. Bunun 4037 km’si yabancılar tarafından yapılmış ve işletilmişti.
Peki Osmanlı Döneminde Demir Yollarını Yabancıların İnşa Etmesinin Sebebi Neydi?
- Yabancı sermayedarlar inşa ettikleri demiryolu güzergâhında ticaret yapma imtiyazına sahiptiler.
- Demiryolu inşasında “km garantisi” denilen yöntem uygulanmaktaydı. Osmanlı devleti yapılan demiryollarına borçlanarak sermaye katkısında bulunduğu gibi, yabancı şirketlere km başına bir teminat ödemesi de kabul etmiştir. Böylece Osmanlı Devleti demiryolu inşaat ve işletmesinin mutlaka kâr etmesini teminat altına almıştır.
- Yer altı ve yerüstü zenginliklerini kontrollerine almaya çalışmaktaydılar.
- Nüfuz bölgeleri oluşturmaya çalışmaktaydılar.
Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne intikal eden demir yolu 4100 km’dir. Cumhuriyet Hükümetleri bu demiryollarını satın alarak millileştirmişlerdir. Osmanlı’da bankacılık sektörü de yine yerli işbirlikçilerle bağlantılı olarak batılılar tarafından geliştirilmiştir. Bu da kendi çıkarları içindir.
Bankacılığın Durumu;
- Osmanlı’da yerli (milli) sermayeye dayalı ilk bankacılık girişimi Mithat Paşa’nın 1863’te kurduğu Tarım Kredi Kooperatiflerinin “Ziraat Bankası” na dönüştürülmesidir.
Ziraat bankası, tarım sektörüne ucuz kredi sağlamak için örgütlenmiş bir devlet bankası idi. Osmanlı Devleti döneminde bankacılık alanında etkili bir rol oynadığı söylenemez.
- 1863’te İngiliz-Fransız ortaklığıyla kurulan bir diğer banka da “Osmanlı Bankası” dır (Bank-ı Osmani-i Şahane 1863). Bu banka 1875’te bir imtiyaz anlaşmasıyla devlet bankası görev ve yetkilerine sahip olmuştur.
- 1917 yılında İttihat ve Terakki Hükümeti daha çok yerli tüccar ve üreticileri desteklemek amacıyla “Osmanlı itibar-ı Milli Bankası”nı kurmuştur. Ancak Osmanlı Bankasının ayrıcalıklarına son vererek devlet bankası görev ve yetkilerini bu bankaya o yıllarda devredememiştir.
Osmanlı Bankası, emisyon yetkisini ele geçirmiş ve kullanmış bir bankadır. Bu görevini TCMB kuruluncaya kadar da devam ettirmiştir. TCMB, 1930’da kurulmuş ve 1932’de faaliyete geçmiştir.
Dış Ticaretin Durumu;
Osmanlı Devleti’nin son dönemlerindeki dış ticaret istatistikleri şöyledir (ortalama Olarak);
Dönemler İhracat(milyon) İthalat(milyon) İhracat/İthalat Açık
1873-1890 11,5 19,9 57,8 8,4
1890-1908 15,8 25,5 61,9 9,7
1908-1914 21,9 39,9 54,9 18,0
- İthalatın (M) bileşenleri; %34,3 gıda, %33,6 giyim, %9,7 yatırım mallarıdır.
- İhracatın (X) bileşenleri; %45,0 tahıl, %38,0 sınai bitkiler, %13 mamül mallardır.
- Ticari partnerler; İngiltere, Fransa, Avusturya- Macaristan, Almanya ve İtalya.
- Osmanlı ülke içerisinde mal arzını artırarak ekonomik ve siyasi istikrarı koruma amacına uygun biçimde ihracatı sınırlayıcı, ithalatı teşvik edici politikalar uygulamıştır.
- İlksel mallar ihracı nedeniyle, dış ticaret hadleri (Px/Pm) aleyhe gelişmiştir.
Konu hakkında ayrıntılı bilgi almak isteyen okuyucular; Türkiye'nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi (Şevket Pamuk), Türkiye’nin İktisadi Gelişme Tarihi (1914-1918) (Erdinç Tokgöz), Türkiye Ekonomisi (Hüseyin Şahin) ve Türkiye Ekonomisi (Rıdvan Karluk) kitaplarını okuyabilirler.
