ERZEN'DEN ERZURUM'A: BİR İSMİN DOĞUŞ HİKAYESİ

Bugünkü Erzurum şehrinin bulunduğu bölgede bir kale kuran Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu zamanında, bu kaleye “Theodosiopolis” denilmiştir. Kale, Bizans İmparatoru II. Theodosios’un emriyle yaptırıldığı için “Theodosios’un şehri” anlamına gelen bu isimle anılmıştır. Bu konuyu sonraki bir yazımızda ele alacağız. Biz şimdi Erzurum isminin nasıl ortaya çıktığını anlatmaya çalışacağız.

Erzurum Kalesi, XI. yüzyıldan itibaren Selçuklu-Bizans mü­cadelesine sahne olmuştu. Selçukluların ilk sultanı olan Tuğrul Bey’in em­riyle, Oğuz boylarına yeni ve kalıcı bir yurt olarak seçilen Rum ülkesine 1015’ten itibaren akınlar yapılmaya başlanmıştı. Önce Çağrı Bey liderli­ğinde bölgede görülen Oğuzlar, 1048 yılında Selçuklu şehzâdeleri İbra­him Yınal ve Kutalmış komutasında Anadolu seferine çıktılar. Türklerin bu akınları sonucunda Bizans güçleri bölgedeki kalelere çekilmek zorunda kaldı. Öyle ki Selçuklu ordusunun Erzurum Ovası’ndaki Ardze (Erzen) şehrini kuşatması sırasında Erzurum Kalesi’ndeki Rumlar, bu şehrin halkına yardım etmeye gitmemişti.

Erzurum Ovası’nda, bugünkü Ilıca yakınlarındaki şehirlerinde yaşayan Ardze halkı ise, yalnız kalmalarına rağmen, sayılarının çokluğu­na güvenerek Erzurum Kalesi’ne sığınma tekliflerini kabul etmemiş ve Türklere sonuna kadar mukavemet etmeye karar vermişti. Bu büyük şehrin halkı Türklerin kuşatmasına altı gün boyunca dayanmayı başardı, fakat şeh­rin ateşe verilmesi üzerine direniş kırıldı. Şehirleri yıkılan Erzen halkı, canlarını kurtarmak için sığındıkları Theodosiopolis kalesine eski şehirlerinin adını vererek “Erzen” demeye başladılar.

Böylece Rumların “Theodosiopolis”, Ermenilerin “Karin”, Müslüman Arapların “Kâlikala” dedikleri şehir, dördüncü bir isimle anılır oldu. Bölgede aynı ismi taşıyan başka şehirler de bulun­duğu için, özellikle Ahlat civarındaki Erzen şehrinden ayırmak üzere, buraya “Roma topraklarındaki Erzen” anlamında “Erzen-i Rum” denildi.

Erzen kelimesine Rum kelimesini ekleyenler Türklerdi. Zira Roma İmparatorluğu topraklarında veya sınırında bulunan yer isimlerinin sonuna Rum kelimesini eklemek, Türkler arasında adet halini almıştı. Bu yeni isim İslam coğrafyacıları tarafından da kullanıldı. “Erzen-i Rum” yerine bazen de “Erzen el-Rum” deniliyordu.

Bu isim zamanla değişerek ve kısalarak “Erzurum” şeklini aldı. Bu değişim XV. yüzyılda, yani 1400’lerden sonra meydana geldi. Bununla birlikte Osmanlılar döneminde bile Erzurumlu yazar ve şairlerin bir kısmı “Erzen-i Rum” veya “Erzen el-Rum” ifadelerini kullanmaya devam etti.

Diğer taraftan Erzurum Ovası’ndaki eski Erzen ise yakılıp yıkıldığı için “Kara Erzen” ve nihayet “Karaz” olarak isimlendi­rildi. Bu kelime sonraları, bölgede var olan Eski Çağ kültürünün ismi olarak kullanıldı.