Lala Mustafa Paşa, Osmanlı Devleti’nin en önemli yöneticilerinden ve komutanlarından biriydi. Sokullu soyundan olup 1510’lu yıllarda Bosna’da doğmuş; ağabeyi Deli Hüsrev Paşa vasıtasıyla Saray’a intisap etmişti. Buradaki ilk önemli vazifesi Kanunî Sultan Süleyman’ın “berberbaşılığı” idi. Saray’daki diğer bazı görevlerinden sonra Rüstem Paşa vasıtasıyla Şehzâde Selim’e lala oldu. Çeşitli yerlerde sancakbeyilik ve beylerbeyilik yaptıktan sonra 1562-63 yıllarında Erzurum Beylerbeyiliği yaptı. Ardından Halep ve Şam’da beylerbeyilik görevlerinde bulundu. 1571 yılında Kıbrıs’ı fethetti ve “Kıbrıs Fatihi” olarak anıldı. 1577’de İran Seferi serdarlığına tayin edilerek Gürcistan ve Şirvan’ı fethetti
.
Lala Mustafa Paşa, gerek beylerbeyilik gerekse Osmanlı’nın doğu seferleri münasebetiyle bir müddet Erzurum’da bulunmuştu. Beylerbeyiliği sırasında, şehirde büyük bir cami ve yanında bir mektep yaptırdı. Ayrıca Ayas Paşa Vakfı’nın suyundan bir miktar su alarak çeşmeler ve altı hücreli bir tuvalet inşa ettirdi. Bu çeşme ve tuvaletler, caminin kuzey cephesini üç taraftan kuşatan ve günümüzde var olmayan revaklı avlunun içerisinde yer alıyordu.
Caminin yapılmasından sonra bu bölge, şehrin en önemli merkezlerinden biri hâline geldi. Caminin önündeki İçmeydan ve etrafındaki çarşılar, şehrin en canlı mekânları arasında yer aldı. Paşa Sarayı’nın karşısındaki bu güzel cami, beylerbeyilerin cuma namazı kıldıkları yer olup bu yüzden “devlet cami” olarak da anılmaktaydı.
Lala Mustafa Paşa, Mimar Sinan’ın eseri olarak kabul edilen bu güzel cami için büyük bir vakıf kurdu. 19 Ekim 1563 tarihinde tanzim ettirdiği vakfiye ile Gürcistan’dan Gümüşhâne ve Malazgirt’e uzanan geniş bir sahada çok sayıda köy, mera, değirmen, bağ ve bahçe vakfetti. Ayrıca Erzurum şehri içinde 107 dükkân, 26 oda ve sekiz hâneyi vakfına dâhil etti. Bunların bir kısmı Mutaflar, Kuyumcular ve Nalbantlar çarşılarındaydı. Önemli bir kısmı da yaptırdığı cami ile karşısındaki saray civarındaydı. Bir kısmı ise Gürcükapı semtinde, kale kapısının dış tarafındaki Köprübaşı mevkiindeydi.
Lala Mustafa Paşa’nın kurduğu vakfın kira gelirlerinden elde edilen para öncelikle vakfın tamirine ve bakımına harcanmakta, kalan paranın bir kısmı ise vakıf ve cami görevlilerine verilmekteydi. Vakıf ilk kurulduğunda cami görevlileri dâhil vakıftan ücret alan görevli sayısı 73’tü.
Görevliler arasında iki imam, hatip, cuma vâizi, iki müezzin, sermahfil, müezzin yardımcısı, muarrif, 30 cüzhân, noktacı, ferrâş, ferrâş çırağı ve su yolcusu gibi kişiler vardı. Yukarıda zikredilen görevlilerin ücretleri dışında caminin günlük levazımatı (hasır, kandil, kandil yağı) için günde üç dirhem, balmumu için yıllık 10 altın, buhur için günde yarım dirhem tahsis edilmişti.
Lala Mustafa Paşa, Erzurum şehrinde vakfettiği dükkânların bir kısmını satın almış, bir kısmını ise satın aldığı boş araziler üzerine inşa ettirerek vakfetmiştir. Özellikle 1580 yılında vakfın mütevellisi Yakup Çelebi ve nâzırı Sırrı Efendi marifetiyle şehrin çeşitli bölgelerinde çok sayıda dükkân ve gelir getirici mülk inşa edilmiştir. Bu nedenle, Lala Paşa Camii civarındaki geleneksel Erzurum çarşılarının büyük oranda Lala Mustafa Paşa tarafından şekillendirildiğini söylemek mümkündür.
