Erzurum Eyaleti Müşiri (Valisi) Osman Nuri Paşa, 1837’de Lala Paşa Camii’nin güneydoğu köşesindeki“hünkâr mahfili” kapısının yakınında bulunan muvakkithâne için bir vakıf kurmuş ve içine çalar saatler koydurmuştu. Muvakkitlerin maaşları ve saatlerin bakımı için de 5.000 kuruş nakit para vakfetmişti. 1840’ların başında muvakkithâne vakfının mütevellisi, Erzurum Müftüsü İbrahim Ethem Efendi idi. Sonraki yıllarda belirtilen para gereği gibi işletilememiş ve muvakkithâne harap hale gelmiştir. 1860'larda muvakkithâne tamir edilmiş ve muvakkitlerin yıllık 88,5 kuruş olan maaşları Erzurum Gümrüğü mukataasından ödenmeye başlanmıştır.
Muvakkithânenin penceresinin takında bir kitabe vardı. Yarım daire şeklinde, kahverengine boyalı ve cilalı çam ağacı üzerine altın suyu ile yazılı kitabenin en üst ortasında Sultan Abdülhamid’in
tuğrası vardı. Bunun alt ve üst yanları renkli ve yaldızlı çiçek motifleriyle süslenmişti. Altında ise talik yazılı şu kitabe yer alıyordu:
“Serîr-i saltanatta bin sene iclâl ü şevketle
İlâhî ver bekâ şâh-ı cihân Abdülhamîd Hân’a
İbâdât ecrin alsın neşr-i ahkâm-ı adâletle
Musahhar eylesin dünyâyı Hakk ol şâh-ı zîşâna
Müşîr-i müşterî-tedbîr Osmân Nûrî Paşa kim
Muvâfık her umûrı şer-i pâke nakl-i Kur’âna
Rızâ-yı Hakk için celb-i duâ-yı Pâdişâhiyçün
Hemîşe bezl-i rahm u re’fet eyler zîr-i destâne
Mükemmel vakfıla işbu muvakkithâneyi yapdı
Ki sâ’âti ede i‘lâm-ı evkât ehl-i imâna
Ufuk neyyir icâbet eyle İzzet mühr-i da‘vâtın
Ola tâ matla‘ü’l-evrâd her dem hayr-hâhâne
Nitekim devr ede mîkât-ı âlem irtifâ üzre
Ola günden güne mazhar kemâl-i rif ‘at u şâna
Sene 1255”
Erzurum Muvakkithânesi, I. Dünya Savaşı’nda, Rus işgalinden hemen önce yıktırılmış; kitabesi ise fetvahâneye nakledilmişti.
Muvakkithâne ve Saat Kulesi
Namaz vakitlerinin belirlendiği muvakkithâne ile İçkale'deki Saat Kulesi arasında doğrudan bir bağlantı vardı. Bilindiği üzere bu kule, Saltuklular zamanında hem gözetleme kulesi hem de İçkale Mescidi'nin minaresi olarak yapılmış ve asırlar boyunca kullanılmıştı.
Osmanlılar döneminde İçkale’de yapılan en önemli işlerden birisi, Tepsi Minare denilen kuleye saat konulmasıydı. Böylece bu kuleye “Saat Kulesi” denilmeye başlandı. 1809’da Erzurum gelmiş olan James Morrier, bu kule ve saat hakkında şunları söylemektedir:
"İçkale’de tuğladan yapılmış eski bir kule vardır. Bu kule şehirdeki en yüksek yapıdır. Gözetleme kulesi olarak kullanılır ve Galata’daki Yeniçerilerin kulesi gibi hizmet vermektedir. Kulenin üst kısmında, düzenli aralıklarla çalan bir saat vardır."
1826’da Erzurum’a gelmiş olan Fransız Fontanier ise saat hakkında şunları söylemektedir:
"Şu ana kadar içinde saat kulesi gördüğüm tek Türk şehri Erzurum’dur. Fakat saat, arızalı olduğu için çalışmamaktadır. Bu saat Avrupa’da imal edilmiş olduğu için, halk, bütün Avrupalıların bunu tamir edebileceğine inanmaktadır."
Söz konusu saat, 1829'daki Rus işgali sırasında yerinden sökülerek Tiflis'e götürüldü. Bu saatin boşluğunu doldurmak ve Erzurum halkına vakitleri bildirmek üzere, İngiltere’den 250 altın kıymetinde büyük çanlı bir saat alınarak 1882 yılında Saat Kulesi’ne yerleştirildi. İşte bu saat yerleştirilirken, muvakkithâneden net bir şekilde görülecek şekilde, kulenin güneybatı istikametinde yerleştirilmiştir. Böylece muvakkitlerin namaz vakitlerini belirlerken bu modern saatten kolayca istifadesi sağlanmıştır.
Not
Muvakkithane ile Saat Kulesi’ndeki saat arasındaki bağlantıyı çözmemize yardımcı olan Yavuz Kırküzer’e teşekkürlerimle….