“Onlar, haksız yere, sırf, ‘Rabbimiz Allah’tır’ demelerinden dolayı yurtlarından çıkarılmış kimselerdir.” Hac suresi, 22/40’tan.
Bir insanı yurdundan çıkarmak, onu evinden uzaklaştırmaktan çok daha fazlasıdır. Çocukluğundan, hatıralarından, atalarının mezarlarından koparmaktır. Bir halkı yurdundan çıkarmak ise nesiller boyunca oluşmuş bir hayatı parçalamaktır. Ahıska Türklerinin 1944 yılında yaşadığı dram, böyle bir koparılışın adıdır. Kur’an’ın yurtlarından çıkarılanları ve zulme uğrayanları anlatan ayetleri, bu acıyı değerlendirirken bize hem vicdanî bir ölçü hem de adalet sorumluluğu sunar.
14 Kasım 1944’te başlayan sürgünde, yaklaşık yüz bin Ahıska Türkü Sovyet yönetimi tarafından ata topraklarından uzaklaştırıldı. Kadınlar, çocuklar ve yaşlılar, hayvan taşımakta kullanılan vagonlarla Orta Asya’ya gönderildi. Sürgünle gelen açlık, soğuk ve hastalıklar binlerce insanın ölümüne yol açtı. Geride evler, tarlalar ve mezarlıklar kaldı. Hayatta kalanlar, gittikleri yerlerde dillerini, inançlarını ve aile bağlarını koruyarak yeniden hayata tutunmaya çalıştı. Sürgünün üzerinden bugün seksen iki yıl geçmiş bulunuyor.
Bu toplu cezalandırmanın ağırlığını gösteren başka bir gerçek daha vardır: Ahıska, Alman işgaline uğramamıştı. Buna rağmen sınır bölgesindeki halk, Sovyet yönetiminin tasarrufuyla yerinden edildi. Sovyet ordusunda savaşmış Ahıskalılar bile cepheden döndüklerinde yurtlarına kavuşamadı. 1956’da özel iskân kısıtlamalarının kaldırılması da memlekete dönüş hakkını beraberinde getirmedi. Böylece sürgün, bir tren yolculuğuyla sınırlı kalmadı; kuşaklar boyunca devam eden bir vatan hasretine dönüştü.
Âl-i İmrân suresinin 195. ayeti, erkek ve kadın hiçbir müminin emeğinin Allah katında kaybolmayacağını bildirir; ardından hicret edenleri, yurtlarından çıkarılanları ve Allah yolunda eziyete uğrayanları anar. Ayetin ilk muhatapları, İslâm’ın ilk döneminde baskıya uğrayan müminlerdir. Ahıska dramıyla kurduğumuz bağ, bu tarihî bağlamdan hareket eden bir ahlâkî ve manevî değerlendirmedir. Ayetin verdiği umutla Ahıskalı annelerin fedakârlığını, ailelerin inançlarını yaşatma gayretini ve nesillerin sabrını düşünebiliriz. İnsanların görmediği fedakârlıkları Allah’ın bildiğine inanmak, mazlum için büyük bir tesellidir.
Hac suresinin 39 ve 40. ayetlerinde ise zulme uğrayanların kendilerini savunmalarına izin verilir; haksız yere yurtlarından çıkarılmaları açıkça dile getirilir. Aynı bölümde manastırların, kiliselerin, havraların ve mescitlerin korunmasının anılması da dikkat çekicidir. Buradan hareketle Ahıska’ya bakarken savunmamız gereken ilke açıktır: İnsanların canı, yurdu ve inancı, iktidarların keyfî tasarrufuna bırakılamaz. Ahıska sürgününün siyasî ve stratejik sebeplerini tarih araştırır; Kur’an’ın adalet ölçüsü ise masum insanların topluca cezalandırılmasını sorgulamamızı sağlar.
Nisâ suresinin 75. ayeti de çaresiz erkeklerin, kadınların ve çocukların yardım çağrısını önümüze getirir. Bu çağrıyı bugün Ahıska üzerinden düşündüğümüzde, bize düşen sorumluluk somutlaşır: Sürgünün hafızasını korumak, mağdurların sesini duyurmak, ailelerin güvenli hayat kurmasına destek olmak ve yurda dönüş taleplerini savunmak. Mazlumun sabrını övmek, bizi ona yardım etme görevinden uzaklaştırmamalıdır. Ahiret adaletine iman, dünyada adalet arayışımıza da güç vermelidir.
Erzurum-Ahıska ilişkisi
Erzurum’un Ahıska’ya karşı duyarlılığı, bu sorumluluğa tarihî bir yakınlık da kazandırır. Ahıska, 1578’de Osmanlı hâkimiyetine girmiş; ardından kurulan Çıldır Eyaleti’nin önemli merkezlerinden biri olmuştur. Erzurum beylerbeylerinin bölgedeki faaliyetleri, Oltu ve çevresiyle kurulan idarî ilişkiler, iki yöreyi ortak bir tarih içinde buluşturmuştur. Ahıska’nın 1829’da Rusya’ya bırakılmasından sonra Osmanlı tarafında kalan Çıldır toprakları, Tanzimat döneminde sancak hâline getirilerek Erzurum’a bağlanmıştır. Bu tarih, Ahıska ile Erzurum arasındaki ilişkinin derinliğini gösterir.
Savaşlar ve göçler, bu yakınlığı ortak bir acıya dönüştürmüştür. Nitekim 1853–1856 savaşından sonra Rus baskısından kaçan Ahıskalıların sığındığı yerler arasında Erzurum da vardır. Erzurum’da yaşayan Ahıskalı toplulukların gelenekleri ve müzikleri üzerine yapılan araştırmalar, bu kültürel ilişkinin yaşayan izlerini ortaya koymaktadır. Bir türküde, bir aile hatırasında, bir konuşma biçiminde geçmişin sesi duyulur. Erzurum için Ahıska’yı hatırlamak, kendi tarihinin bir parçasına sahip çıkmaktır.
Ahıska’nın acısını anarken hayatını kaybedenlere rahmet diliyoruz. Geride kalanların direncini ve vatan hasretini saygıyla karşılıyoruz. Kur’an’ın yurtlarından çıkarılanlara ilişkin ayetlerini okumak, bu acının karşısında sorumluluk almamızı gerektirir. Ahıska’yı hatırlamak; mazlumun hatırasını yaşatmak, hakkını savunmak ve yeni sürgünlerin önüne geçecek bir adalet bilinci taşımaktır.
Sorular:
Erzurum Ahıska Dramı İçin Ne Yaptı?
Erzurum'a kök salan Ahıska muhacirlerinin hatıraları ve 14 Kasım 1944 sürgününün acısı hâlâ kurumsal bir şehir hafızasına dönüşmedi. Son tanıklar da aramızdan ayrılmadan, bu kadim kültürü yaşatacak bir "Ahıska Evi" ve sözlü tarih arşivi kurulması bekleniyor.
Ahıska'dan kopup gelen muhacirlerin yolu 1829'dan bu yana Erzurum'dan geçmişken, bu şehir o yolcuların hikâyesini neden hiç yazmadı? Oltu'da, Narman'da, Şenkaya'nın köylerinde Ahıska'nın izini taşıyan aileler yaşarken onların dedelerinden kalan hatıraları kim dinledi, kim kayda geçirdi? 14 Kasım 1944'te yük vagonlarına doldurulup bozkırlara sürülen insanların acısını, kendi acısı gibi anan bir tören, bir anma, bir dua meclisi Erzurum'da neden kurulmadı? Bugün şehrimizde kaç Ahıskalı ailenin yaşadığını bilen var mı, bilmiyorsak bu ilgisizliğin adı nedir? Sürgünü yaşamış son tanıklar birer birer göçüp giderken onların sesini, bohçasını, mektubunu saklayacak bir "Ahıska Evi" açmayı neden hâlâ düşünmedik? Üniversitemiz, belediyemiz, sivil kuruluşlarımız bu dram için tek bir araştırma, tek bir arşiv, tek bir sergi ortaya koydu mu? Çocuklarımız Ahıska'nın nerede olduğunu, oradan kimlerin neden koparıldığını biliyor mu? Ahıska türküsünü, ağzını, düğününü, sofrasını kendi kültürümüzün bir parçası olarak tanıyabildik mi? Kendisine kardeş diye sığınan bir halka kapısını açan Erzurum, gönlünü ve hafızasını da açtı mı? Yarın torunlarımız "Ahıska ağlarken Erzurum ne yaptı?" diye sorduğunda onlara verecek bir cevabımız var mı?