Geçtiğimiz günlerde Erzurum'da son derece sevindirici bir eğitim projesi hayata geçirildi. Merkezi İstanbul'da bulunan Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nin Erzurum Tıp Fakültesi bünyesinde başlatılan ‘Üçüncü Yaş Üniversitesi’ adlı eğitim projesi, 60 yaş üzerindeki vatandaşlarımızı yeniden öğrencilik hayatıyla buluşturuyor. İlk etapta 15 öğrenciyle başlayan ve iki yıl sürmesi planlanan bu eğitim programını, bir nöroloji hekimi olarak son derece kıymetli buluyorum. Çünkü burada söz konusu olan yalnız ileri yaştaki insanlara eğitim vermek değil, toplumumuzun yaşlılığa yüklediği anlamı da değiştirebilmektir.
Bizim toplumumuzda belli bir yaşa gelen insanlara birtakım roller biçilir. Artık dinlenmesi, fazla yorulmaması, evinde oturması, torunlarıyla vakit geçirmesi beklenir. Yeni bir işe girişmek, yabancı dil öğrenmek veya farklı bir meşguliyet edinmek istediğinde ise bazen en yakınlarından bile şu sözleri işitebilir: “Bu yaştan sonra ne yapacaksın?”
Peki insanın öğrenmesinin, merak etmesinin, yeni hedefler edinmesinin bir yaş sınırı var mıdır? İnsan gerçekten yaşlandığı için mi öğrenmeyi bırakır, yoksa öğrenmeyi bıraktığında zihinsel yaşlanma süreci hızlanabilir mi?
Elbette biyolojik yaşlanmayı durdurmak mümkün değildir. Ancak yaşlanmanın nasıl seyredeceği hususunda yapabileceklerimiz, zannettiğimizden çok daha fazladır.
Beynin Emeklilik Yaşı Yoktur
İnsan beyninin en hayret verici özelliklerinden biri, hayat boyunca kendisini yeniden düzenleyebilme kabiliyetidir. Nörolojide nöroplastisite adını verdiğimiz bu özellik sayesinde beyin, yeni bilgiler ve tecrübeler karşısında sinir hücreleri arasındaki bağlantıları güçlendirebilir ve yeniden şekillendirebilir. Bu kabiliyet ileri yaşlarda birtakım değişikliklere uğrasa da bütünüyle ortadan kalkmaz.
Yetmiş yaşındaki bir insan da yabancı dil öğrenebilir, müzik aleti çalmaya başlayabilir, yeni teknolojileri kullanabilir ve daha önce hiç ilgilenmediği bir bilim dalına merak salabilir. Belki yirmi yaşındaki bir genç kadar süratli öğrenemeyecektir. Fakat yılların kazandırdığı tecrübe, muhakeme ve bilgi birikimi de onun ayrı bir avantajıdır.
Nörolojide üzerinde önemle durduğumuz bir başka kavram ise bilişsel rezervdir. Eğitim, meslekî tecrübe, zihinsel faaliyetler ve sosyal etkileşimlerle hayat boyunca edinilen birikim, beynin yaşlanmaya ve bazı hastalıkların meydana getirdiği değişikliklere karşı daha dirençli olmasına katkı sağlayabilir.
Yayına hazırladığım ve pek yakında okuyucularımızla buluşmasını ümit ettiğim “Alzheimer – Unutmanın Ötesine Bir Yolculuk” isimli kitabımda da bu mesele üzerinde geniş biçimde duruyorum. Alzheimer'ı yalnız hafızanın kaybı olarak değil, insanın kimliğini, aile bağlarını ve sosyal hayatını derinden etkileyen bir hastalık olarak ele alıyorum. Kitapta bilhassa vurguladığım hususlardan biri, beyin sağlığımızı korumak için hafıza bozukluklarının başlamasını beklemememiz gerektiğidir.
Elbette kitap okumak, yeni bilgiler öğrenmek veya sosyal faaliyetlerde bulunmak Alzheimer hastalığına yakalanmayacağımızın garantisi değildir. Ancak zihinsel ve sosyal bakımdan aktif bir hayatın, beyin sağlığının korunmasına ve bilişsel rezervin desteklenmesine katkıda bulunabileceğini biliyoruz.
Ne var ki biz bazen yaşlılarımızın bedenlerini korumaya çalışırken zihinlerini atıl bırakabiliyoruz.
Bir insan düşünün. Kırk yıl boyunca çalışmış, kararlar vermiş, insan yetiştirmiş, sorumluluk üstlenmiş ve ailesinin geçimini sağlamış. Gün gelmiş, emekli olmuş. Artık sabah kalkıp gideceği bir iş yeri, kendisinden fikir soran mesai arkadaşları ve tamamlaması gereken vazifeleri yok.
Bir müddet sonra çocukları onun alışverişini yapmaya, işlerini üstlenmeye, hatta kendi adına karar vermeye başlıyor. Bütün bunlar çoğu zaman iyi niyetle yapılıyor. Fakat zamanla o insan, hayatın merkezinden kenarına çekiliyor.
Acaba yaşlılarımıza duyduğumuz merhamet, bazen farkında olmadan onların bağımsızlıklarını ellerinden almamıza mı sebep oluyor?
Kendi işini yapabilecek durumdaki bir insanın bütün işlerini üstlenmek ona iyilik etmek midir? Karar verebilecek bir insan adına sürekli karar vermek onu korumak mıdır? Her sorumluluktan muaf tuttuğumuz bir insanın kendisini hâlâ faydalı hissetmesini nasıl bekleyebiliriz?
İnsanın yalnız bakılmaya değil, ihtiyaç duyulan biri olmaya da ihtiyacı vardır.
İşte Üçüncü Yaş Üniversitesi'ni bu sebeple önemsiyorum. Bu programın kıymeti yalnız verilecek derslerde değil, insanların sabah kalktıklarında gidecekleri bir yerin, görüşecekleri arkadaşlarının ve öğrenecekleri yeni şeylerin bulunmasındadır.
Ancak burada bir hususu da dile getirmeden geçemeyeceğim. On beş öğrenciyle başlayan bu teşebbüs, bir başlangıç olarak elbette takdire şayandır. Fakat yüz binlerce insanın yaşadığı bir şehirde böylesine kıymetli bir eğitim projesinin dar bir çevreyle ve kapasiteyle sınırlı kalması da yeterli değil bence.
Niçin açık öğretim benzeri bir modelle bu eğitimleri bütün halkımızın istifadesine sunmayalım? Niçin Hınıs'taki, İspir'deki, Oltu'daki, Şenkaya'daki büyüklerimiz de aynı derslerden faydalanamasınlar?
Üstelik Erzurum, Atatürk Üniversitesi'nin açık ve uzaktan öğretim sahasındaki tecrübesiyle böyle bir modeli hayata geçirebilecek önemli bir akademik birikime de sahiptir.
Üniversitelerimizin ilmî birikimini, internet yayınları, yerel televizyonlar, belediyelerin kültür merkezleri ve halk eğitim merkezleri vasıtasıyla şehrimizin en ücra köşelerine kadar ulaştırabiliriz. Dersleri takip etmek için üniversite sınavına, diplomaya, hatta belirli bir eğitim seviyesine sahip olmak mecburiyetinde kalınmayan bir sistem oluşturabiliriz.
Müfredatı da yalnız sağlık bilgileriyle sınırlamamak gerekir. Tarihten edebiyata, felsefeden psikolojiye, sanattan teknolojiye kadar pek çok sahada dersler düzenlenebilir. Uzaktan eğitimin yanı sıra yüz yüze buluşmalar, kültür gezileri ve sosyal faaliyetlerle insanların birbirleriyle münasebet kurmaları da sağlanabilir.
Hatta dersleri yalnız ileri yaştaki vatandaşlarımıza değil, öğrenme arzusunda olan her yaştan insana açabiliriz. Bir üniversite hocasının dersini köyündeki bir çiftçi, evindeki bir hanımefendi, emekli bir memur veya tahsilini yarıda bırakmış bir vatandaşımız niçin dinleyemesin?
Böylece Erzurum, üniversiteyi halka daha fazla yaklaştıran, akademik bilgiyi cemiyetin bütün kesimlerine ulaştıran yeni bir eğitim modelinin öncülüğünü de üstlenebilir.
Üniversitenin duvarları olabilir, fakat ilmin ve öğrenmenin duvarları olmaz.
Çocuklarımıza gelecek hazırlarken büyüklerimizin de henüz tamamlanmamış bir hayatlarının olduğunu unutmayalım. Onların bütün hayallerinin geçmişte kaldığını, artık yeni heyecanlar duyamayacaklarını zannetmeyelim.
Bir insanın doğum tarihine bakarak geleceğine sınır koymaya kimin hakkı var?
Bırakalım büyüklerimiz merak etsinler, öğrensinler, üretsinler, hayal kursunlar. Yetmiş yaşında öğrenci, seksen yaşında ressam, doksan yaşında bir şiir kitabının müellifi olsunlar.
Unutmayalım ki emeklilik, çalışma hayatının sona ermesidir ancak hayattan emekli olmak değildir.
Haftanın Notu
Erzurum'un Dağlarında Hayat Çoğalıyor
Erzurum'da yaban keçileri ve çengel boynuzlu dağ keçilerinin toplam sayısının üç bini aştığına dair haber, bu haftanın sevindirici gelişmelerinden biri oldu. Yaban hayatındaki bu artış, tabiatın korunmasına yönelik gayretlerin önemini bir kez daha hatırlatıyor.
Tabiatı yalnız insanların istifade edeceği bir kaynak olarak görmemeliyiz. Bizden önce de bu topraklarda hayat vardı, bizden sonra da olmalı. Gelecek nesillere bırakacağımız mirasın içerisinde tesislerimiz ve binalarımız kadar temiz sularımız, bozulmamış dağlarımız ve korunmuş yaban hayatımız da bulunmalıdır.
Bir şehrin zenginliği yalnız inşa ettikleriyle değil, tahrip etmeden muhafaza edebildikleriyle de ölçülür.